Isagogicorum chronologiae canonum · Joseph Scaliger (1606)
Ver scan original (p.377)

Portugues

LIVRO TERCEIRO. 345
Até a época de Catão, em cujo tempo ele escrevia suas *Origines*, dois intervalos indubitáveis não permitem que o intervalo total, composto de dois certos, seja incerto. Certo, portanto, é o intervalo do *Regifugium* até o tempo em que as *Origines* de Catão eram escritas. Pois servem de demonstração as *Tabulae Censoriae* e os *Fasti Consulares*, aos quais nada pode ser contraposto. Quanto ao que o mesmo Dionísio afirma — que o restante intervalo, do *Regifugium* às *Palilia*, consta καὶ γνωρίζεσθαι ταῖς βασιλέων διαδοχαῖς (e se conhece pela sucessão dos reis) — é em vão, a menos que se demonstre, ou por monumentos e tábuas públicas, ou por algum feito notável. Pois nenhum dos que trataram disto pôde apresentar nem um historiador contemporâneo da época dos reis de Roma, nem qualquer monumento pelo qual se dissesse algo ter sido feito em tal ano de Rômulo, Numa, ou Tarquínio Prisco. Pois além de o intervalo todo das *Palilia* ao *Regifugium* ser ignorado, os anos dos reis estão em incerteza: e mesmo se concedêssemos que o intervalo é certo, ainda haveria controvérsia sobre os anos dos reis. Varrão, privado de demonstrações, recorre ao *apotelesma* de L. Tarrúcio Firmano. Este, consultado por Varrão, com base em razões astronômicas καὶ ἐκ τῆς γενεθλιακῆς πινακογραφίας (e da tabulação genetlíaca), respondeu que Rômulo havia sido concebido durante um eclipse solar — eclipse que, no dia que Tarrúcio apresentou, é certíssimo não ter podido ocorrer pela latitude da Lua. Igualmente, afirmava com base nas mesmas tábuas que, assim como a concepção, também a morte de Rômulo se deu por eclipse do mesmo astro. Que, por ter o Sol eclipsado, fosse necessário Rômulo morrer, não vejo razão alguma que nos force a conceder. E mesmo se concedêssemos ter sido transmitido por tradição que Rômulo morreu durante um *deliquium* solar, poder-se-ia determinar o intervalo desde a morte de Rômulo até o *Regifugium*, sem que, contudo, possamos definir quanto medeia entre as *Palilia* e o eclipse solar. Dionísio diz que o intervalo dos reis se conhece por sua sucessão — coisa que antes deveria ter sido provada. Pois reinaram quando nenhum feito era registrado em Atos, mas a memória dos feitos era transmitida de pais a filhos sem indicação de tempo nem distinção dos feitos. Ora, sem letras nenhuma memória de intervalos se pode conservar com exatidão. Varrão não duvidava de que Rômulo morreu durante um eclipse solar, com base no *apotelesma* de L. Tarrúcio, conforme está em Cícero nos livros *De Republica*, citado por L. Sêneca. Visto que aquele eclipse caiu naquele tempo em que toda a antiguidade creu ter Rômulo morrido, ou ao menos está mais próximo daquele tempo, dele nos serviremos como verdadeira *epocha* da morte de Rômulo, pois não podemos fazer de outro modo; e opor-se à opinião recebida sobre as *Palilia*, da qual por tantos séculos ninguém ousou duvidar, sem outras razões que possam invalidá-la, é demência ambiciosa. Aquele eclipse solar, portanto, como mostramos há vinte e um anos, ocorreu no dia 26 de maio, com *Epacta* tanto equábil quanto equada II, que de fato está em correspondência com 26 de maio, no ano da *Periodus Iuliana* 3999, da Olimpíada XVI primeiro, no número eusebiano 1302, como também está anotado no *Cânone* de Eusébio, no ano XIIII de Ezequias rei de Judá, sétimo de Merodach ou Mardokempado caldeu. Assim, Rômulo morreu um ano antes do que pareceu a Dionísio, segundo cujas razões sua morte teria ocorrido no ano seguinte. O mesmo escritor excelente não temeu apresentar como argumento indubitável a opinião recebida sobre o eclipse solar na concepção de Rômulo e o outro em sua morte, ainda que o pai dessa opinião seja L. Tarrúcio Firmano. Suas palavras, porque sem elas isto não pode ser concebido, eu apresento: ἔοικε δ' οὐ μικρὰν ἀφορμὴν παρέχειν τοῖς θεοποιοῦσι τὰ θνητὰ καὶ εἰς οὐρανὸν ἀναβιβάζουσι τὰς ψυχὰς τῶν ἐπιφανῶν, τὰ συμβάντα ἐκ τοῦ θεοῦ περὶ τὴν σύγκρισιν τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου καὶ τὴν διάκρισιν. ἐν τε γὰρ τῷ βιασμῷ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, εἴθ' ὑπ' ἀνθρώπων τινός, εἴθ' ὑπὸ θεοῦ γενομένῳ, τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν φασὶν ὅλον, καὶ σκότος παντελῶς, ὥσπερ ἐν νυκτί, τὴν γῆν κατασχεῖν, ἔν τε τῇ τελευτῇ αὐτοῦ ταὐτὸ συμβῆναι λέγουσι πάθος (Parece oferecer não pequeno fundamento aos que divinizam mortais e elevam ao céu as almas dos ilustres, o que aconteceu por obra do deus, em torno da concepção daquele varão e de sua dissolução. Pois tanto na violação de sua mãe, fosse por algum homem, fosse por um deus, dizem que o Sol eclipsou-se totalmente, e que trevas completas, como na noite, dominaram a terra; e dizem ter ocorrido o mesmo na sua morte). Que ocorreu eclipse solar na concepção dele, καὶ ἐν τῷ διακριθῆναι, e em sua morte. É preciso ver se as palavras se ajustam à razão. Morreu, diz, πεντηκοστὸν καὶ πέμπτον ἄγων ἔτος (no quinquagésimo quinto ano de idade que cumpria). O ano do eclipse solar que coincidiu com sua morte ocorreu no ano da *Periodus Iuliana*, como dissemos, 3999. Subtraídos LV, resta o ano tanto de sua concepção 3944, quanto do outro eclipse, que sem dúvida alguma ocorreu no dia 5 de maio, com *Epactae* tanto equábil quanto equada XXIII, 23 — das quais XXIII está em correspondência com o dia 5 de maio, completados XXIII anos antes da *epocha* de Nabonassar, no terceiro dia de Athyr egípcio, féria prima, no segundo ano da segunda Olimpíada. Nasceu, portanto, Rômulo no ano da *Periodus Iuliana* 3945, Olimpíada segunda terceiro, no IIII das Nonas de Fevereiro, féria prima, Mesori egípcio VI. Por conseguinte teria vivido LIII anos completos, 95 dias: para que com razão Dionísio dissesse que ele morreu enquanto cumpria o quinquagésimo quinto ano de idade, não quando estava com cinquenta e cinco anos completos. Por outro lado, morreu, segundo o mesmo testemunho, ἐπὶ καὶ τριάκοντα ἔτη βασιλεύσας, depois de reinar 37 anos. Subtraídos os XXXVII anos de seu reinado dos LIII anos completos de vida, resta o ano XVII completo de sua idade, e XVIII corrente, quando fundou a cidade — o que se ajusta aproximadamente às razões dionisianas. νέος γὰρ δή, diz, παντάπασιν ἔτυχε τῆς ἡγεμονίας, ὀκτωκαιδεκαέτης, ὡς ἅπαντες ὁμολογοῦσιν οἱ τὰς περὶ αὐτοῦ συγγράψαντες ἱστορίας (Pois muito jovem, com efeito, alcançou o comando, com dezoito anos, como todos os que escreveram histórias sobre ele concordam). Segundo as razões

English

BOOK THREE. 345
Down to the age of Cato, in whose time he was writing his *Origines*, two indubitable intervals do not allow the whole interval, composed of two certain ones, to be uncertain. Certain therefore is the interval from the *Regifugium* to the time when Cato's *Origines* were being written. For the *Tabulae Censoriae* and the *Fasti Consulares* serve as demonstration, and against these no one can prescribe. But as for what the same Dionysius asserts — that the remaining interval, from the *Regifugium* to the *Palilia*, is established καὶ γνωρίζεσθαι ταῖς βασιλέων διαδοχαῖς (and is known by the succession of the kings) — this is in vain, unless demonstrated either from monuments and public tablets, or from some notable deed. For none of those who treated of this matter could produce either a historian contemporary with the age of Rome's kings, or any monument by which something might be said to have been done in such a year of Romulus, Numa, or Tarquinius Priscus. For besides the fact that the whole interval from the *Palilia* to the *Regifugium* is unknown, the years of the kings are uncertain: and even if we conceded that the interval is established, there would still be controversy about the years of the Kings. Varro, lacking demonstrations, takes refuge in the *apotelesma* of L. Tarrutius of Firmum. He, when consulted by Varro, replied on astronomical grounds καὶ ἐκ τῆς γενεθλιακῆς πινακογραφίας (and from the genethlialogical tabulation) that Romulus had been conceived during a solar eclipse — an eclipse which, on the day Tarrutius produced, it is most certain could not have occurred from the latitude of the Moon. Likewise he asserted from the same tables that, as with his conception, so also Romulus's death occurred during an eclipse of the same body. That, because the Sun eclipsed, it was necessary for Romulus to die, I see no reason that should compel us to grant. Even if we conceded that it was handed down by tradition that Romulus died during a solar *deliquium*, the interval from Romulus's death to the *Regifugium* could be determined, yet we would not be able to define how much lies between the *Palilia* and the solar eclipse. Dionysius indeed says the interval of the Kings is known from their succession — which ought first to have been proven. For they reigned when no deed was being recorded in Acta, but the memory of deeds was transmitted from fathers to sons without any indication of time or distinction of deeds. But without letters no memory of intervals can be precisely preserved. Varro did not doubt that Romulus died during a solar eclipse, on the *apotelesma* of L. Tarrutius, as it stood in Cicero's books *De Republica*, cited by L. Seneca. Since that eclipse fell in the time in which all antiquity believed Romulus to have died, or is at least closer to that time, we shall use it as the true *epocha* of Romulus's death, since we cannot do otherwise; and to oppose the received opinion about the *Palilia*, which through so many ages no one has dared to doubt, without other reasons that might invalidate it, is ambitious madness. That solar eclipse, then, as we showed twenty-one years ago, occurred on May 26, with *Epacta* both equable and equated II, which is indeed in correspondence with May 26, in the year of the *Periodus Iuliana* 3999, in the first of the XVI Olympiad, in the Eusebian number 1302, as is also noted in Eusebius's Canon, in year XIIII of Hezekiah King of Judah, the seventh of Merodach, or Mardokempad the Chaldean. Thus Romulus died one year earlier than seemed to Dionysius, by whose reckoning his death would have occurred the following year. The same excellent writer did not hesitate to put forward as an indubitable argument the received opinion about a solar eclipse at Romulus's conception, and another at his death, although the father of that opinion is L. Tarrutius Firmanus. His words, because without them this cannot be conceived, I will adduce: ἔοικε δ' οὐ μικρὰν ἀφορμὴν παρέχειν... (It seems to provide no small basis for those who deify mortals and raise the souls of the illustrious to heaven, the things that happened by the god's doing concerning the conception of that man and his dissolution. For both at the violation of his mother, whether it occurred by some man or by a god, they say the Sun was wholly eclipsed and complete darkness, as in night, gripped the earth, and at his death they say the same thing happened). That a solar eclipse occurred at his conception καὶ ἐν τῷ διακριθῆναι, and at his death. It must be seen whether the words square with reason. He died, he says, πεντηκοστὸν καὶ πέμπτον ἄγων ἔτος, in his fifty-fifth year of age. The year of the solar eclipse that fell upon his death occurred in the year of the *Periodus Iuliana*, as we said, 3999. Subtracting LV, there remains as the year both of his conception 3944, and of the other eclipse, which without any doubt occurred on May 5, with *Epactae* both equable and equated XXIII, 23 — of which XXIII is in correspondence with the fifth of May, with XXIII years completed before the epoch of Nabonassar, on the third day of Egyptian Athyr, *feria prima*, in the second year of the second Olympiad. Romulus, therefore, was born in the year of the *Periodus Iuliana* 3945, the third of the second Olympiad, on the IV Nones of February, *feria prima*, on Egyptian Mesori VI. He would accordingly have lived LIII full years, 95 days: so that Dionysius rightly said that he died while passing his fifty-fifth year of age, not when he had completed fifty-five years. Again he died, by the same testimony, ἐπὶ καὶ τριάκοντα ἔτη βασιλεύσας, after reigning 37 years. Subtracting the XXXVII years of his reign from the LIII full years of his life, there remains the XVII full year of his age, and XVIII current, when he founded the city — which agrees roughly with Dionysius's reckonings. νέος γὰρ δή, he says, παντάπασιν ἔτυχε τῆς ἡγεμονίας, ὀκτωκαιδεκαέτης, ὡς ἅπαντες ὁμολογοῦσιν οἱ τὰς περὶ αὐτοῦ συγγράψαντες ἱστορίας (For he attained command quite young indeed, eighteen years old, as all who have written histories about him agree). According to the reckonings

Latim

LIBER TERTIUS. 345
ad Catonis aevum, quo tempore Origines suas scribebat, duo intervalla indubitata non sinunt totum intervallum ex duobus certis compositum incertum esse. Certum igitur intervallum est a Regifugio, ad id tempus, quo Origines Catonis scribebantur. Pro demonstratione enim sunt Tabulae Censoriae, & Fasti Consulares; quibus praescribi non potest. Quod autem idem Dionysius reliquum intervallum a Regifugio, ad Palilia, constare ait καὶ γνωρίζεσθαι ταῖς βασιλέων διαδοχαῖς, frustra est, nisi demonstretur aut ex monimentis & Tabulis publicis, aut ex aliquo nobili gesto. Nullus enim eorum, qui haec tractavit, producere potuit aut historicum aequalem saeculi regum Romae, aut aliquod monimentum, quo aliquid anno tali Romuli, Numae, aut Tarquinii Prisci gestum esse diceretur. Praeterquam enim quod totum intervallum a Palilibus, ad Regifugium, ignoratur, regum anni in incerto sunt: & si concedamus de intervallo constare, de annis tamen Regum erit controversia. Varro demonstrationibus destitutus ad L. Tarrutii Firmani apotelesma confugit. Is a Varrone consultus ex astronomicis rationibus, καὶ ἐκ τῆς γενεθλιακῆς πινακογραφίας respondit Romulum conceptum fuisse defectione Solis, quam in illa die, quam produxit Tarrutius, nullam potuisse contingere ex latitudine Lunae certissimum est. Rursus ut conceptum, ita & mortem Romuli defectione eiusdem sideris contigisse idem ex iisdem Tabulis asserebat. Quod Sol defecerit, propterea necesse fuisse Romulum obire, nullam video rationem, quae nos ad id concedendum adigere possit. Quod si concedamus per manus traditum fuisse Romulum decessisse deliquio Solari, ab obitu quidem Romuli, ad Regifugium, intervallum determinari poterit, ut non tamen quantum a Palilibus, ad defectionem Solarem intersit, definire possimus. Dionysius quidem Regum intervallum ex eorum successione cognosci ait, quam prius probatam oportuit. Regnarunt enim ii, quando nullum gestum in Acta referebatur, sed gestorum memoria a patribus ad filios sine titulo temporis, aut gestorum distinctione transmittebatur. At sine literis nulla intervallorum memoria exquisite servari potest. Varro non dubitabat Romulum obiisse Solis defectione ex apotelesmate L. Tarrutii, ut erat apud Ciceronem in libris de Republica, citante L. Seneca. Quia illa eclipsis incidit in illud tempus, quo omnis vetustas credidit Romulum obiisse, aut saltem propius abest ab illo tempore, ea nos utemur, tanquam vera epocha obitus Romuli, quia aliter facere non possumus, & adversus receptam de Palilibus opinionem obniti, de qua per tot saecula nemo dubitare ausus est, sine aliis rationibus, quae illam infirmare possint, ambitiosae dementiae est. Defectus ergo Solis ille, ut ante XXI annos ostendimus, contigit die XXVI Mai, Epacta tam aequabili quam aequata II. quae sane est e regione XXVI Mai, anno periodi Iulianae 3999, Olympiadis XVI primo, numero Eusebiano MCCCII, ut etiam in Canone Eusebii notatum est, anno XIIII Ezechiae Regis Iuda, septimo Merodach, sive Mardokempadi Chaldaei. Ita Romulus obierit uno anno citius, quam visum Dionysio, ex cuius rationibus obitus eius anno sequente contigerit. Idem scriptor optimus opinionem receptam de defectione Solis in Romuli conceptu, & de altera in eius obitu, tanquam indubitatum argumentum proferre non veritus est, quum tamen eius opinionis pater sit L. Tarrutius Firmanus. Verba eius, quia sine illis haec concipi non possunt, adducam: ἔοικε δ' οὐ μικρὰν ἀφορμὴν παρέχειν τοῖς θεοποιοῦσι τὰ θνητὰ καὶ εἰς οὐρανὸν ἀναβιβάζουσι τὰς ψυχὰς τῶν ἐπιφανῶν, τὰ συμβάντα ἐκ τοῦ θεοῦ περὶ τὴν σύγκρισιν τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, καὶ τὴν διάκρισιν. ἐν τε γὰρ τῷ βιασμῷ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, εἴθ' ὑπ' ἀνθρώπων τινός, εἴθ' ὑπὸ θεοῦ γενομένῳ, τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν φασὶν ὅλον, καὶ σκότος παντελῶς, ὥσπερ ἐν νυκτί, τὴν γῆν κατασχεῖν, ἔν τε τῇ τελευτῇ αὐτοῦ ταὐτὸ συμβῆναι λέγουσι πάθος. Defectionem Solis contigisse in tu συγκριθῆναι αὐτὸν; in conceptu eius, καὶ ἐν τῷ διακριθῆναι, & interitu ipsius. Videndum, an dictis constet ratio. Mortuus est, inquit, πεντηκοστὸν καὶ πέμπτον ἄγων ἔτος, anno aetatis quinquagesimo quinto. Annus defectionis Solaris, quae in eius mortem incurrit, contigit anno periodi Iulianae, ut diximus, 3999. Deductis LV, remanet annus tam conceptus eius 3944, quam alterius defectionis, quae sine ullo dubio contigit die V Mai, Epactis tam aequabilibus, quam aequatis, XXIII, 23. quarum XXIII est e regione quintae Mai, annis XXIII absolutis ante epocham Nabonassari, Athyr Aegyptiaci die tertia, feria prima, anno secundo Olympiadis secundae. Natus ergo Romulus anno periodi Iulianae 3945, Olympiadis secundae tertio, IIII Non. Februarii, feria prima, Mesori Aegyptiaci VI. Proinde vixerit annos solidos LIII, dies XCV: ut recte dixerit Dionysius, quum ageret aetatis annum quinquagesimum quintum, obiisse, non quum esset natus annos quinquaginta quinque. Rursus obiit, eodem teste, ἐπὶ καὶ τριάκοντα ἔτη βασιλεύσας, quum annos XXXVII regnasset. Deductis annis XXXVII regni eius de LIII solidis vitae, superest annus XVII absolutus aetatis eius, & XVIII currens, quum urbem conderet: quod convenit fere Dionysianis rationibus. νέος γὰρ δή, inquit, παντάπασιν ἔτυχε τῆς ἡγεμονίας, ὀκτωκαιδεκαέτης, ὡς ἅπαντες ὁμολογοῦσιν οἱ τὰς περὶ αὐτοῦ συγγράψαντες ἱστορίας. Secundum rationes

Referencias cruzadas

Interna: ante XXI annos (i.e., De Emendatione Temporum, 1583) - "Defectus ergo Solis ille, ut ante XXI annos ostendimus, contigit die XXVI Mai"
Externa: Cicero, De Republica - "ut erat apud Ciceronem in libris de Republica, citante L. Seneca"
Externa: Eusebius, Canon Chronicus - "ut etiam in Canone Eusebii notatum est"
Externa: Dionysius Halicarnassensis, Antiquitates Romanae - "Dionysius quidem Regum intervallum ex eorum successione cognosci ait"
Externa: Cato, Origines - "ad Catonis aevum, quo tempore Origines suas scribebat"
Externa: Varro, citing L. Tarrutius Firmanus (apotelesma) - "Varro demonstrationibus destitutus ad L. Tarrutii Firmani apotelesma confugit"

Eventos astronomicos detectados

solar_eclipse: Eclipse solar associado à morte de Rômulo. Scaliger calcula: 26 de maio, *Epacta* equábil e equada II, ano da *Periodus Iuliana* 3999, primeiro ano da XVI Olimpíada, número eusebiano 1302, ano 14 de Ezequias de Judá, ano 7 de Merodach (Mardokempad caldeu). data: die XXVI Mai, anno periodi Iulianae 3999, Olympiadis XVI primo, numero Eusebiano MCCCII, anno XIIII Ezechiae, septimo Merodach fonte: Plutarco (Vida de Rômulo); Tarrúcio via Varrão; Eusébio
solar_eclipse: Eclipse solar associado à concepção de Rômulo (segundo Tarrúcio). Scaliger calcula: 5 de maio, *Epactae* equábil e equada XXIII, ano da *Periodus Iuliana* 3944, 23 anos antes da *epocha* de Nabonassar, terceiro dia de Athyr egípcio, féria prima, segundo ano da segunda Olimpíada. Scaliger nota que Ta data: die V Mai, annis XXIII absolutis ante epocham Nabonassari, Athyr Aegyptiaci die tertia, feria prima, anno secundo Olympiadis secundae fonte: Tarrúcio Firmano via Varrão (apotelesma); Plutarco
Flags de incerteza (pontos para revisao humana)
Notas do tradutor: Página crítica de cronologia romana arcaica. Scaliger trata do problema do *interregnum* entre as Palilia (fundação de Roma) e o Regifugium (expulsão dos Tarquínios). Seu método é característico: rejeita testemunhos puramente narrativos (sucessão de reis) sem ancoragem documental ou astronômica, e adota o eclipse de Tarrúcio como *epocha* não porque acredite na astrologia genetlíaca, mas porque é o único ponto de ancoragem astronômico próximo da tradição. A autorreferência 'ante XXI annos ostendimus' aponta para o *De Emendatione Temporum* de 1583 (cálculo confirmado em 1606 = 23 anos depois, ou na primeira edição). A citação grega longa é de Plutarco, *Vita Romuli* 12, embora não nomeada. Scaliger faz aritmética cronológica precisa: 3999 - 55 = 3944 (concepção/eclipse anterior); 3945 (nascimento); 3999 - 37 = 3962 (fundação de Roma aos 18 anos). Há referência implícita ao cálculo babilônico (Mardokempad = Marduk-apla-iddina II, contemporâneo de Ezequias). Termos preservados: *Regifugium*, *Palilia*, *Periodus Iuliana*, *Epacta*, *epocha*, *apotelesma*, *deliquium*, *feria prima*, *Tabulae Censoriae*, *Fasti Consulares*.

Encontrou um erro nesta pagina?

Esta traducao e texto-semente gerado por IA - erros sao esperados.

Reportar no GitHub Hypothes.is Como contribuir