Isagogicorum chronologiae canonum · Joseph Scaliger (1606)
Ver scan original (p.305)

Portugues

LIVRO TERCEIRO.
O Cão de Ísis. O terceiro [era] *Osiris*, que eram *σύνθρονοι θεοί* (deuses entronizados juntos), e um sem o outro não existia. Autor: Plutarco. O quarto [era] *Ωρος* (Hórus), que era o deus do ano. E os próprios anos, e os quartos de ano, chamavam *ώρας*: e isso justamente porque era filho de Ísis e Osíris. Dicearco: "o mês de Ísis, e de Osíris, Hórus". De modo que com razão todos eles fossem *σύνθρονοι*. Por isso aqueles quadriênios eram chamados *ἔτη Θεῶν* (anos dos Deuses). E todo quadriênio com seu bissexto é chamado *ἔτος Θεοῦ* por Censorino, isto é, do Sol. Depois que os egípcios, por edito de Augusto, completados os quadriênios singulares, acrescentaram um dia aos *ἐπαγόμεναι* (epagômenas), então os anos de um quadriênio começaram a chamar-se *ἔτη Θεῶν Σεβαστῶν*, *ἔτη Θεῶν Αυγούστων* (anos dos Deuses Augustos), quando antes diziam-se *ἔτη Θεῶν*, e também *ἔτη Θεῶν συνθρόνων*. Em Censorino são apenas "anos dos Augustos", mas advertimos que se deve suplementar "DOS DEUSES". No Crônico Casauboniano grego: "no ano 18 do reinado de Diocleciano, no mês de Augusto 7, [dia] 25 de Dystro". Deve-se ler totalmente "no mês dos Augustos 7". Pois fala dos anos egípcios de Diocleciano, cujos meses são dos Deuses Augustos: dos quais Dystro é o sétimo a partir de Thoth: e segundo os egípcios não se chama Dystro, mas Phamenoth. Numa antiga Tábua marmórea romana há clara memória deste fato: "a ordem sagrada dos Patanistas que estão em Roma, de Júpiter-Sol grande Sarápis, e dos Deuses Augustos". Em seguida apõe-se a *epocha* do mês Alexandrino dos Augustos: "no dia anterior às Nonas de Maio, que é o 27 [dia], pelos alexandrinos 11 de Pakhón". Por fim foram apostos os Cônsules: Sextus Erucius Clarus pela 2ª vez, Gnaeus Claudius Severus. Esse era o ano dos Deuses Augustos, ou *Θεῶν Σεβαστῶν*, 175.
TABULA PRIMA DO GRANDE CICLO SOLAR.] O *Periodus* do ano Sultânico é de 648 anos, que é o quinto na ordem dos *Periodi* Tropicais. Veja o que foi discutido em seu lugar próprio, no Capítulo quarto, sobre a Tabula primeira.
TABULA TERTIA.] Toda a *periodus* Gelalaea divide-se em *periodi* menores, 24, cada uma de 27 anos. Nesta Tabela tens o caráter minúsculo de uma só *periodus* com o excesso do Sol. Se aos fundadores deste ano Sultânico tenha ocorrido algo sobre este grande *periodus*, eu de fato não sei. Certamente não puderam saber suas causas, assim como Lílio [não soube] por que em 400 anos Tropicais três bissextos Julianos são suprimidos. Veja a longa Diatribe sobre aquele Capítulo IV.
TABULA QVINTA.] Nesta Tabula colocamos o excesso do ano Solar Tropical sobre o ano Lunar, que finalmente é vencido pela *Enneadecaeteris* Lunar. Pois a última, isto é, a décima nona, da *Enneadecaeteris* Tropical é de 29 dias, 10 [horas], 718 [partes]. O mês Lunar, porém, é 29, 12, 793. Diferença, 2 horas, 75; *ὑπεροχή* (excesso) não solar, mas lunar (*σεληνιακή*), donde a Lua em doze *enneadecaeterides* faz uma passagem de um dia em consequência, e isto se chama *ὑπόλειψις σεληνιακή*, isto é, *ὑστερισμός*, atraso da Lua, que retarda a antiga *epocha*, que ela deixa em precedência, avançando ela própria em consequência; donde acontece que as *epactas* diminuem em número. Desta *ὑπόλειψις*, que se faz por meio de 12 *ἐννεαδεκαετηρίδες*, tens os ciclos coligidos na seguinte Tabula sexta.
DEFINIÇÕES.
I *ἡμέραι Θεῶν* (Dias dos Deuses).] Assim eram chamados simplesmente na antiguidade, no uso do ano vago. Subentendia-se, como dissemos, *συνθρόνων*. Recebido o ano Juliano, e [introduzida] a intercalação do dia que surge dos quartos, começaram a ser chamados *ἡμέραι Θεῶν Σεβαστῶν*. *Dies Deorum Augustorum*: porque por edito de Augusto foram coagidos a aceitar aquela forma de ano. Em Nápoles: ΘΕΟΙΣ ΣΕΒ. ΚΑΙ ΦΡΗΤΡΙΟΙΣ. ΘΕ ΩΤΑΔΑΙ.
II *Dies Euangelistarum*.] Já dissemos. A Igreja Alexandrina, para não deixar nenhum vestígio da antiga superstição egípcia, em lugar daqueles quatro Deuses *synthroni* egípcios, dos quais os quatro anos da *Tetraeteris* Juliana eram cognômines, substituiu os nomes dos quatro Evangelistas.
V *Plinthion*.] *Plinthion* não é outra coisa senão o *Cyclus Solis* da *Aera* dos Mártires de Diocleciano. Por que se chama *Plinthion*, consulte as notas no Computus Etiópico.
VI *Matque*.] *Matque* (מתקה) é uma palavra árabe geométrica: mas corrompida. Pois dito por יתר, que para Euclides é *ἀποτομή*, isto é, resíduo. É de fato o resíduo da *Epacta* de 30. No primeiro número áureo a *Epacta* é 11, que [subtraída] de 30 deixa 19. O que é o *novilunium* em 19 de Mascaram. Pois aquele resíduo não é outra coisa senão o dia de Mascaram. No segundo ano do número áureo a *Epacta* 22, deduzida dos 30 dias de Mascaram, deixa 8 *Matque*, isto é 8 de Mascaram. Assim com os outros. Pois todos os meses Acciacos, Diocletianeos, Abissínios e Gazenses são *τριακονθήμεροι* (de 30 dias). Que se a *Epacta* deixa de 30 *Matque*, então o que a mesma, subtraída de Mascaram, tiver deixado, isso será *Matque*, e [também] do mês. Portanto, no primeiro ano do número áureo 19 está o complemento da *Epacta* 11: e consequentemente o *novilunium* no primeiro número áureo era em 19 de Mascaram, no primeiro ano da *Aera* dos Mártires de Diocleciano: e assim no segundo

English

BOOK THREE.
The Dog of Isis. The third [was] *Osiris*; they were *σύνθρονοι θεοί* (gods enthroned together), and one without the other did not exist. Author: Plutarch. The fourth [was] *Ωρος* (Horus), who was the god of the year. They called the years themselves, and the quarters of years, *ώρας*: and so all the more because he was the son of Isis and Osiris. Dicaearchus: "the month of Isis, and of Osiris, Horus." So that all of them were rightly *σύνθρονοι*. For this reason those quadrennia were called *ἔτη Θεῶν* (years of the Gods). And the entire quadrennium with its bissextile is called *ἔτος Θεοῦ* by Censorinus, that is, of the Sun. After the Egyptians, by Augustus's edict, having completed each quadrennium, added one day to the *ἐπαγόμεναι*, then the years of a quadrennium began to be called *ἔτη Θεῶν Σεβαστῶν*, *ἔτη Θεῶν Αυγούστων*, whereas before they were called *ἔτη Θεῶν*, also *ἔτη Θεῶν συνθρόνων*. In Censorinus they are merely "years of the Augusti," but we noted that DEORUM should be supplied. In the Casaubonian Greek Chronicon: "in year 18 of Diocletian's reign, on the 7th of the month of Augustus, the 25th of Dystrus." One must read entirely "on the 7th of the month of the Augusti." For he speaks of the Egyptian years of Diocletian, whose months are of the Deorum Augustorum: of which Dystrus is the seventh from Thoth: and according to the Egyptians it is not called Dystrus, but Phamenoth. In an ancient Roman marble Table there is clear memory of this matter: "the sacred order of the Patanistae who are at Rome, of Jupiter-Sol the great Sarapis, and of the Deorum Augustorum." Next is appended the *epocha* of the Alexandrian month of the Augusti: "on the day before the Nones of May, which is the 27th, by the Alexandrians the 11th of Pachon." Finally the Consuls are appended: Sextus Erucius Clarus for the 2nd time, Gnaeus Claudius Severus. This was the year of the Deorum Augustorum, or *Θεῶν Σεβαστῶν*, 175.
FIRST TABLE OF THE GREAT SOLAR CYCLE.] The *Periodus* of the Sultanic year is 648 years, which is fifth in order among the Tropical *Periodi*. See what was discussed in its proper place, in Chapter four, on the first Table.
THIRD TABLE.] The whole Gelalaean *periodus* is divided into smaller *periodi*, 24 of them, each of 27 years. In this Table you have the lesser character of one single *periodus* with the excess of the Sun. Whether anything of this great *periodus* occurred to the founders of this Sultanic year, I indeed do not know. Certainly they could no more know its causes than could Lilius why in 400 Tropical years three Julian bissextiles are suppressed. See the lengthy Diatribe on that Chapter IV.
FIFTH TABLE.] In this Table we have placed the excess of the Solar Tropical year over the Lunar year, which is at last overcome by the Lunar *Enneadecaeteris*. For the last, that is the nineteenth, of the Tropical *Enneadecaeteris* is 29 days, 10 [hours], 718 [parts]. The Lunar month, however, is 29, 12, 793. The difference: 2 hours, 75; an *ὑπεροχή* (excess) not solar (*ἡλιακή*), but lunar (*σεληνιακή*), whence the Moon in twelve *enneadecaeterides* makes a transit of one day in consequence, and this is called *ὑπόλειψις σεληνιακή*, that is *ὑστερισμός*, the delay of the Moon, which retards the old *epocha* (which it leaves in antecedence), itself advancing in consequence; whence it happens that the *epactae* are diminished in number. Of this *ὑπόλειψις*, which occurs through 12 *ἐννεαδεκαετηρίδες*, you have the cycles collected in the following sixth Table.
DEFINITIONS.
I *ἡμέραι Θεῶν* (Days of the Gods).] Thus they were simply called in antiquity in the use of the vague year. Understood, as we said, was *συνθρόνων*. With the Julian year accepted, and the intercalation of the day arising from the quarters, they began to be called *ἡμέραι Θεῶν Σεβαστῶν*. *Dies Deorum Augustorum*: because by Augustus's edict they were compelled to adopt that form of year. At Naples: ΘΕΟΙΣ ΣΕΒ. ΚΑΙ ΦΡΗΤΡΙΟΙΣ. ΘΕ ΩΤΑΔΑΙ.
II *Dies Euangelistarum*.] We have already spoken of these. The Alexandrian Church, lest it leave any trace of the ancient Egyptian superstition, in place of those four Egyptian *synthroni* gods, after whom the four years of the Julian *Tetraeteris* were named, substituted the names of the four Evangelists.
V *Plinthion*.] *Plinthion* is nothing other than the *Cyclus Solis* of the *Aera* of the Martyrs of Diocletian. Why it is called *Plinthion*, consult the notes on the Ethiopian Computus.
VI *Matque*.] *Matque* (מתקה) is an Arabic geometric word: but corrupted. For it is said for יתר, which in Euclid is *ἀποτομή*, that is, residue. It is namely the residue of the *Epacta* from 30. In the first golden number the *Epacta* is 11, which from 30 leaves 19. This is the *novilunium* on the 19th of Mascaram. For that residue is nothing other than the day of Mascaram. In the second year of the golden number, the *Epacta* 22, deducted from the 30 days of Mascaram, leaves 8 *Matque*, that is the 8th of Mascaram. So with the others. For all the Actiac, Diocletianic, Abyssinian, and Gazan months are *τριακονθήμεροι* (of 30 days). If the *Epacta* leaves *Matque* from 30, then what the same, subtracted from Mascaram, leaves, that will be *Matque*, and [likewise] of the month. Therefore in the first year of golden number 19 is the complement of the *Epacta* 11: and consequently the *novilunium* in the first golden number was on the 19th of Mascaram, in the first year of the *Aera* of the Martyrs of Diocletian: and so in the second year

Latim

LIBER TERTIVS.
Canis Isidis. tertius Οσιρις, qui erant σύνθρονοι θεοί, & alter sine altero non erat. Auctor Plutarchus. Quartus Ωρος, qui erat deus anni. & annos ipsos, & annorum quadrantes ώρας vocabant: atque adeo quia Isidis & Osiridis filius erat. Dicaearchus: μῆτ' Ἴσιδος, καὶ Ὀσίριδος Ὥρον. ut merito illi omnes σύνθρονοι essent. Propterea quadriennia illa vocabantur ἔτη Θεῶν. Et totum quadriennium cum suo bisexto dicitur ἔτος Θεοῦ Censorino, id est, ἡλίου. Postquam Aegyptii edicto Augusti singulis quadrienniis absolutis, unum diem ταῖς ἐπαγομέναις addidere, tunc anni unius quadriennii vocari coepti ἔτη Θεῶν Σεβαστῶν, ἔτη Θεῶν Αυγούστων, quum antea diecerentur ἔτη Θεῶν, item ἔτη Θεῶν συνθρόνων. Censorino sunt tantum anni Augustorum, sed supplendum monuimus, DEORVM. In Chronico Casauboniano Graeco: ἔτους ιη Διοκλητιανοῦ βασιλείας, μηνὶ Αυγούστῳ ζ, Δύστρῳ κε. Omnino legendum μηνὶ Αυγούστων ζ. Nam de annis Diocletiani Aegyptiacis loquitur, quorum menses sunt Deorum Augustorum: ex quibus Dystrus septimus est a Thoth: & secundum Aegyptios non Dystrus dicitur, sed Phamenoth. In veteri Tabula marmorea Romana luculenta huius rei extat memoria. ἡ ἱερὰ τάξις τῶν Πατανιστῶν τῶν ἐν Ῥώμῃ Διὸς ἡλίου μεγάλου Σαράπιδος, καὶ Θεῶν Σεβαστῶν. Mox apponitur epocha mensis Alexandrini Augustorum: τῇ πρὸ α Νωνῶν Μαίων, ἥ ἐστι κζ Ἀλεξανδρεῖς Παχὼν ια. Denique appositi sunt Consules Σέξτος Ερύκιος Κλᾶρος τὸ β, Γνέος Κλαύδιος Σεβῆρος. qui erat annus Deorum Augustorum, sive Θεῶν Σεβαστῶν, CLXXV.
TABVLA PRIMA MAGNI CYCLI SOLARIS.] Periodus anni Sultanici est annorum 648, quae est quinta ordine in periodis Tropicis. Vide quae suo loco disputata sunt, Capite quarto, in Tabulam primam.
TABVLA TERTIA.] Tota periodus Gelalaea dividitur in minores periodos XXIIII, singulas annorum XXVII. In hac Tabella habes unius periodi minusculae characterem cum excessu Solis. An conditoribus huius anni Sultanici aliquid suboluerit de hac magna periodo, haud equidem scio. Certe caussas eius non magis potuerunt scire, quam Lilius, quare in CCCC annis Tropicis tria bisexta Iuliana perimantur. Vide longam Diatribam in illud Cap. IIII.
TABVLA QVINTA.] In hac Tabula posuimus excessum Solaris anni Tropici supra annum Lunarem, qui tandem vincitur ab Enneadecaeteride Lunari. Nam ultimus, id est decimus nonus, Enneadecaeteridos Tropicae est Dierum 29. 10. 718. Mensis autem Lunaris est 29. 12. 793. Differentia, hor. 2. 75; ὑπεροχὴ non ἡλιακή, sed σεληνιακή, unde Luna in duodecim enneadecaeteridibus unum diem transitum facit in consequentia, & vocatur hoc ὑπόλειψις σεληνιακή, id est ὑστερισμός; mora Lunae, quae moratur veterem epocham, quam in antecedentia relinquit, ipsa in consequentia progrediens. unde contingit epactas numero minui. Huius ὑπολείψεως, quae per XII ἐννεαδεκαετηρίδας fit, habes collectos cyclos in sequenti Tabula sexta.
DEFINITIONES.
I ἡμέραι Θεῶν.] Ita simpliciter vocabantur antiquitus in usu anni soluti. Subintelligebatur, ut diximus, συνθρόνων. Accepto anno Iuliano, & intercalatione diei ex quadrantibus consurgentis, vocari coeperunt ἡμέραι Θεῶν Σεβαστῶν. Dies Deorum Augustorum: quia edicto Augusti ad eam anni formam recipiendam adacti sunt. Neapoli: ΘΕΟΙΣ ΣΕΒ. ΚΑΙ ΦΡΗΤΡΙΟΙΣ. ΘΕ ΩΤΑΔΑΙ.
II Dies Euangelistarum.] Iam diximus. Alexandrina Ecclesia, ne ullum priscae Aegyptiorum superstitionis vestigium relinqueret, pro illis quatuor Diis synthronis Aegyptiacis, quibus quatuor Tetraeteridos Iulianae anni cognomines erant, quatuor Euangelistarum nomina substituit.
V Plinthion.] Plinthion nihil aliud est, quam cyclus Solis Aerae Martyrum Diocletianeae. Quare dictum sit Plinthion, consule notas in Computum Aethiopicum.
VI Matque.] Matque מתקה est Arabicum verbum Geometricum: sed depravatum. Dictum enim pro יתר, quod Euclidi est ἀποτομή, id est residuum. Est enim Epactae residuum de XXX. In primo aureo numero Epacta est XI, quae de XXX relinquit XIX. quod est novilunium in XIX Mascaram. Nam residuum illud nihil aliud est, quam dies Mascaram. In secundo anno aurei numeri Epacta XXII de XXX diebus Mascaram deducta relinquit VIII Matque, id est VIII Mascaram. Sic de aliis. Omnes enim menses Actiaci, Diocletianei, Abyssini, & Gazenses sunt τριακονθήμεροι. Quod si Epacta de XXX relinquit Matque, ergo quod eadem de Mascaram detractum reliquerit, id erit Matque, καὶ περὶ τοῦ μηνός. Proinde in anno primo numeri aurei XIX est complementum Epactae XI: & consequenter novilunium in primo aureo numero erat in XIX Mascaram, anno primo Aerae Martyrum Diocletianeae: & sic anno secundo

Definicoes nesta pagina

ἡμέραι Θεῶν / Dies DeorumDesignação simples dos dias dos deuses *synthroni* egípcios no antigo ano vago, antes da reforma augustana; subentendia-se *συνθρόνων*.
ἡμέραι Θεῶν Σεβαστῶν / Dies Deorum AugustorumNome dado aos dias após o edito de Augusto, quando os egípcios passaram a intercalar um dia a cada quatro anos (quadriênio com bissexto).
Dies EuangelistarumOs quatro dias epagômenos rebatizados pela Igreja Alexandrina com os nomes dos quatro Evangelistas, substituindo os quatro deuses *synthroni* egípcios cognômines dos anos da *Tetraeteris* Juliana.
PlinthionNão é outra coisa senão o *Cyclus Solis* da *Aera* dos Mártires (de Diocleciano), usado no computus etiópico.
MatqueTermo árabe (מתקה / מתק) tomado da geometria, equivalente ao grego *ἀποτομή* (resíduo) em Euclides; designa o resíduo da *Epacta* subtraída de 30, que indica o dia do mês (Mascaram, etc.) em que cai o *novilunium*.
ὑπόλειψις σεληνιακή / ὑστερισμός (mora Lunae)Atraso da Lua relativo ao Sol: a Lua, em doze *enneadecaeterides* completas, perde um dia em relação ao ano solar tropical, deixando a antiga *epocha* para trás (em precedência) e avançando em consequência; isso causa a diminuição numérica das *epactas*.

Referencias cruzadas

Interna: supra, Capite IV, in Tabulam primam - "Vide quae suo loco disputata sunt, Capite quarto, in Tabulam primam"
Interna: Diatriba in Cap. IIII (longa Diatribam in illud Cap. IIII) - "quare in CCCC annis Tropicis tria bisexta Iuliana perimantur. Vide longam Diatribam in illud Cap. IIII"
Interna: Tabula sexta sequens - "habes collectos cyclos in sequenti Tabula sexta"
Interna: Notae in Computum Aethiopicum - "Quare dictum sit Plinthion, consule notas in Computum Aethiopicum"
Externa: Plutarchus (De Iside et Osiride) - "qui erant σύνθρονοι θεοί, & alter sine altero non erat. Auctor Plutarchus"
Externa: Dicaearchus - "Dicaearchus: μῆτ' Ἴσιδος, καὶ Ὀσίριδος Ὥρον"
Externa: Censorinus, De die natali - "totum quadriennium cum suo bisexto dicitur ἔτος Θεοῦ Censorino"
Externa: Chronicon Casaubonianum (graecum) - "In Chronico Casauboniano Graeco: ἔτους ιη Διοκλητιανοῦ βασιλείας..."
Externa: Tabula marmorea Romana (inscrição romana) - "In veteri Tabula marmorea Romana luculenta huius rei extat memoria"
Externa: Euclides, Elementa (definição de ἀποτομή) - "quod Euclidi est ἀποτομή, id est residuum"
Externa: Aloisius Lilius (reforma gregoriana) - "non magis potuerunt scire, quam Lilius, quare in CCCC annis Tropicis tria bisexta Iuliana perimantur"

Eventos astronomicos detectados

other: Duração do último (19º) ano da *Enneadecaeteris* Tropical: 29 dias, 10 [horas], 718 [partes]. data: Enneadecaeteridos Tropicae ultimus (decimus nonus) fonte: Scaliger (cálculo próprio)
other: Duração do mês Lunar (sinódico): 29 dias, 12 [horas], 793 [partes] — valor padrão do mês babilônico/ptolemaico. data: Mensis Lunaris fonte: Ptolomeu (Almagesto IV); tradição babilônica
other: Diferença entre mês lunar e fração mensal do ano tropical: 2 horas e 75 [partes/segundos] — *ὑπεροχὴ σεληνιακή* (excesso lunar), não solar. data: Differentia, hor. 2. 75 fonte: Scaliger
other: Datação de evento (provavelmente epígrafe ou crônica): ano 18 do reinado de Diocleciano, mês 7 dos Augustos (= Phamenoth), dia 25 de Dystro. data: ἔτους ιη Διοκλητιανοῦ βασιλείας, μηνὶ Αυγούστων ζ, Δύστρῳ κε fonte: Chronicon Casaubonianum graecum
other: Equivalência Romano/Alexandrino na *epocha* do mês alexandrino dos Augustos: pridie Nonas Maias (= 27, sic) = 11 de Pakhón pelos alexandrinos. Cônsules: Sex. Erucius Clarus II e Cn. Claudius Severus = 175 dos *Θεῶν Σεβαστῶν*. data: τῇ πρὸ α Νωνῶν Μαίων, ἥ ἐστι κζ Ἀλεξανδρεῖς Παχὼν ια; Cos. Sextus Erucius Clarus II, Gnaeus Claudius Severus; annus Θεῶν Σεβαστῶν CLXXV fonte: Tabula marmorea Romana (inscrição)
Flags de incerteza (pontos para revisao humana)
Notas do tradutor: Página densa de comentário ao texto principal das Tabulae do *cyclus magnus solaris* e do ano Sultânico/Gelalaeo (calendário persa de Omar Khayyâm) e ao computus etíope-egípcio. Scaliger conecta três tradições: (1) os nomes egípcios dos quatro epagômenos como dias dos quatro deuses *synthroni* (Ísis, Néftis, Osíris, Hórus, com Anúbis/Cão de Ísis como variante), (2) a renomeação augustana ('Dias dos Deuses Augustos') após introdução do bissexto no ano alexandrino fixo em 26/25 a.C., (3) a substituição cristã dos quatro deuses pelos quatro Evangelistas. A comparação com Aloisius Lilius (reforma gregoriana de 1582) é significativa: Scaliger sugere que tanto os astrônomos persas quanto Lílio não compreendiam plenamente as causas físicas das correções calendáricas que adotavam. O termo *Matque* (מתקה) é uma das raras incursões de Scaliger no vocabulário técnico árabe medieval, mostrando seu domínio multilíngue. A inscrição napolitana ΘΕΟΙΣ ΣΕΒ. ΚΑΙ ΦΡΗΤΡΙΟΙΣ é dedicação 'Aos Deuses Augustos e [Deuses] Frátrios' — testemunho epigráfico real das *frátrias* napolitanas. Página corresponde provavelmente ao comentário ('Notae') que segue as Tabulae principais do Liber Tertius.

Encontrou um erro nesta pagina?

Esta traducao e texto-semente gerado por IA - erros sao esperados.

Reportar no GitHub Hypothes.is Como contribuir