Isagogicorum chronologiae canonum · Joseph Scaliger (1606)
Ver scan original (p.242)

Portugues

CÂNONES ISAGÓGICOS

...quisemos, por isso, qualquer que seja o C como letra Dominical, essa será a *feria* do equinócio neste ano reformado. Antes, porém, deve preceder, à guisa de proteoria, o que advertimos nesta Diatribe: que começamos a *feria* a partir do meio-dia anterior *astronomicamente* (ἀστρονομικῶς), e do pôr do Sol *civilmente* (πολιτικῶς). Isto é: os números astronômicos procedem do meio-dia; o início, porém, do tempo civil, do pôr do Sol. Por isso, como no primeiro ano de Cristo dionisiano o equinócio civil se deu às 3h 2m 1s depois do meio-dia de 22 de março juliano, nós começamos a quarta *feria* a partir do pôr do Sol depois do meio-dia desse mesmo dia. Mas como no cabeçalho da Tábua está colocada a letra dupla AG, e a letra posterior é usada a partir de 25 de fevereiro, qualquer que seja o C em relação a G, essa será a *feria* do equinócio. Afirmo, pois, que em 21 de março do ano emendado, no qual sempre estabelecemos o equinócio civil, foi quarta *feria*. Na edição liliana, de fato, o equinócio é sempre fixado em 21 de março. Mas como o bissexto é celebrado a cada quadriênio, por isso muitíssimas vezes acontece que o equinócio civil caia em outra *feria*. Como neste ano de 1604, em que a letra Dominical liliana é C, e por isso o equinócio cai na primeira *feria*. Mas na *Tetracosieteris* racional a letra Dominical é D, da qual C é a sétima. Por isso o equinócio civil foi cometido ao Sábado, não ao Domingo. Mas no ano 1605, que será o quinto da quinta *Tetracosieteris* desde o primeiro ano de Cristo, será bissexto trópico, com letra dupla CB. E como C é a segunda a partir da letra Dominical B, por isso o equinócio se completará na segunda *feria*, como também no esquema liliano. Este é o verdadeiro modo de intercalar segundo o método racional, não o que Lílio introduziu, e que Clávio apregoa com bochechas inchadas. Esta é a verdadeira *Tetracosieteris* trópica, não aquela que no fim de três séculos suprime o bissexto, e depois por duzentos anos concede ao Sol férias de seus deveres. Nada mais inepto, absurdo e pueril se poderia imaginar. Aprenda, aprenda Clávio quão perigoso é repreender o que não entende, quão vergonhoso, por repreensões iníquas, expor a si mesmo e a seu juízo ao escárnio de todos. Nada nos foi mais conveniente do que, da confiança dele, ter-nos sido dada ocasião de pôr em aberto tanto os erros da edição liliana quanto a ignorância de Clávio.

TÁBUA SEGUNDA DA PRECESSÃO EQUINOCIAL.] Esta Tábua está dividida em ternários, como vês. Quantos ternários, tantas *Tetracosieterides*. Pois três bissextos perecem em uma *Tetracosieteris*. O primeiro bissexto após 132 anos, cujo caractere é 3. 0. 14, *feria* terceira, hora zero. Assim, como restam apenas 14 escrúpulos, ali Lílio devia ter interrompido seu bissexto, e não em cada século antecipar a supressão do bissexto antes dos limites prefixados, e por duzentos anos mandar o Sol descansar. O segundo bissexto se suprime após 264 anos: cujo caractere é 6. 0. 28. O terceiro no fim da *Tetracosieteris*, onde resta apenas a *feria* VII sem apêndice horário ou escrupular. Por isso os dias de *προήγησις* não são outra coisa senão bissextos julianos rejeitados. Pois *προήγησις* é dos τῶν πρός τι (relativos); e diz-se em razão do ano juliano, não do próprio ano trópico: e no ano trópico não há suspeita alguma daquela rejeição, exceto na *Tetraeteris* liliana, que a noventa e seis anos julianos subordina oito egípcios: isto é, durante 96 anos celebra o bissexto a cada quadriênio, depois deixa passar oito inteiros sem bissexto. Mas quanto mais fácil é, pela Tábua da *Tetracosieteris* equinocial supra colocada por nós, buscar a letra Dominical, e por ela saber quando se deve intercalar? Prudentemente a Igreja Abissínia costuma chamar cada um dos anos do lustro juliano pelo nome de um dos quatro Evangelistas, para que a ninguém escape, nem mesmo a um idiota, em qual ano do lustro e quando se deve intercalar. Assim se deveria fazer na *Tetracosieteris*, que os anos dos lustros fossem designados pelos nomes dos Evangelistas, para que ninguém ignore em qual ano de qual Evangelista compete a intercalação. Mas quando se deve intercalar no quinto ano, então no último ano do lustro coloque-se outro Apóstolo, por exemplo Paulo: para que sempre ao mesmo Evangelista deva a intercalação. Exemplo: no quinto ano da *Tetracosieteris* CB, Mateus, em cujo ano sempre se faça a intercalação; A segundo Marcos; G terceiro Lucas; F quarto João. Este lustro é ordinário, de apenas quatro anos. Mas no ano nono ED, que é o primeiro do quinquênio, que todos os Evangelistas procedam em ordem a partir de Mateus — C, B, A — e no quinto ano G Paulo. Pois quando o vulgo vir Paulo suceder a João, então saberá que ainda não é lugar para intercalação, isto é, das horas e escrúpulos horários ainda não se completou um asse inteiro de dia. Deste modo, como poderia alguém errar? Mas no método liliano, quão ridícula é a omissão do bissexto após três séculos de anos? quão alheia às razões do movimento uniforme do Sol? quão oportuna, portanto, para o erro? Mas é invenção divina, como diz Clávio, e — se não me engano — isto preceito: "Calai-vos, fechai as portas, ó profanos" (Tacete, θύραις δ' ἐπιθέσθε βέβηλοι).

TÁBUA TERCEIRA DA DEMORA LUNAR.] No Capítulo precedente, a primeira Tábua é da antecipação da Lua, segundo a qual as *Epactae* crescem e ascendem no ano juliano. Esta é da *ὑπόλειψις* lunar, na qual as *Epactae* decrescem e descem no ano trópico. Diverso é o argumento de cada uma, idêntico o uso. Propostos os anos do Mundo, o número lateral imediatamente menor sob...

English

ISAGOGIC CANONS

...we wished, therefore, whatever C is as Dominical letter, that will be the *feria* of the equinox in this reformed year. But this must first be premised, by way of *protheoria*, what we noted in this Diatribe: that we begin the *feria* from the preceding noon *astronomically* (ἀστρονομικῶς), and from sunset *civilly* (πολιτικῶς). That is: astronomical numbers proceed from noon; but the beginning of civil time, from sunset. Therefore, since in the first Dionysian year of Christ the civil equinox occurred at 3h 2m 1s after noon on March 22 Julian, we begin the fourth *feria* from sunset after noon of that same day. But since at the head of the Table the double letter AG is placed, and the latter letter is used from February 25, whatever C is relative to G, that is the *feria* of the equinox. I assert, therefore, that on March 21 of the emended year, on which we always set the civil equinox, it was the fourth *feria*. In the Lilian edition, indeed, the equinox is always fixed on March 21. But because the bissextile is celebrated every four years, it therefore very often happens that the civil equinox falls on a different *feria*. As in this year 1604, in which the Lilian Dominical letter is C, and so the equinox falls on the first *feria*. But in the rational *Tetracosieteris* the Dominical letter is D, from which C is the seventh. Therefore the civil equinox was committed to Saturday, not Sunday. But in the year 1605, which will be the fifth of the fifth *Tetracosieteris* from the first year of Christ, it will be a tropical bissextile year, with double letter CB. And since C is the second from B as Dominical letter, the equinox will accordingly be completed on the second *feria*, as also in the Lilian scheme. This is the true mode of intercalating according to the rational method, not what Lilius introduced, which Clavius proclaims with puffed-up cheeks. This is the true tropical *Tetracosieteris*, not that which at the end of three centuries removes the bissextile, and then for two hundred years grants the Sun a vacation from its duties. Nothing more inept, absurd, or puerile could be devised. Let Clavius learn, let him learn how dangerous it is to censure what he does not understand, how shameful it is, by unjust reproaches, to expose himself and his judgment to the mockery of all. Nothing was more to our advantage than that, from his confidence, an opportunity was given to us to bring into the open both the errors of the Lilian edition and the ignorance of Clavius.

SECOND TABLE OF THE EQUINOCTIAL PRECESSION.] This Table is divided into ternaries, as you see. As many ternaries, so many *Tetracosieterides*. For three bissextiles perish in one *Tetracosieteris*. The first bissextile after 132 years, whose character is 3. 0. 14, third *feria*, zero hours. Therefore, since only 14 scruples remain, there Lilius ought to have interrupted his bissextile, and not in each century rush the suppression of the bissextile before the prescribed limits, and for two hundred years order the Sun to rest. The second bissextile is removed after 264 years: whose character is 6. 0. 28. The third at the end of the *Tetracosieteris*, where only *feria* VII remains without horary or scrupular appendage. Therefore the days of *προήγησις* are nothing other than rejected Julian bissextiles. For *προήγησις* belongs to the τῶν πρός τι (relatives); and is said with reference to the Julian year, not the Tropical year itself: and in the tropical year there is no suspicion of that rejection, except in the Lilian *Tetraeteris*, which subjects eight Egyptian years to ninety-six Julian years: that is, for 96 years it celebrates the bissextile every four years, then transmits eight whole years without bissextile. But how much easier it is, from the Table of the equinoctial *Tetracosieteris* placed above by us, to seek the Dominical letter, and from it to know when intercalation must be made? Wisely the Abyssinian Church is accustomed to call each of the years of the Julian lustrum by the name of one of the four Evangelists, so that no one, not even an idiot, may be ignorant in which year of the lustrum and when intercalation must be made. So it should be done in the *Tetracosieteris*, that the years of the lustra be designated by the names of the Evangelists, lest anyone miss in whose Evangelist's year the intercalation falls. But when intercalation must be made in the fifth year, then in the last year of the lustrum let another Apostle be placed, say Paul: so that intercalation may always be due to the same Evangelist. Example: in the fifth year of the *Tetracosieteris* CB, Matthew, in whose year intercalation is always made; A second Marcus; G third Lucas; F fourth Iohannes. This lustrum is an ordinary one of only four years. But in the ninth year ED, which is the first of the quinquennium, let all the Evangelists proceed in order from Matthew — C, B, A — and in the fifth year G Paul. For when the common people see Paul succeed John, they will then know that there is not yet place for intercalation, that is, that from the hours and horary scruples a full day's *as* has not yet been completed. In this way, how could anyone err? But in the Lilian method, how ridiculous is the omission of the bissextile after three centuries of years? how foreign to the reasons of the uniform motion of the Sun? how convenient, therefore, for error? But it is a divine invention, as Clavius says, and — if I am not mistaken — this he prescribes: "Be silent, shut the doors, O profane ones" (Tacete, θύραις δ' ἐπιθέσθε βέβηλοι).

THIRD TABLE OF LUNAR DELAY.] In the preceding Chapter, the first Table is of the anticipation of the Moon, according to which the *Epactae* increase and ascend in the Julian year. This is of the lunar *ὑπόλειψις*, in which the *Epactae* decrease and descend in the tropical year. Different is the argument of each, the same is the use. Given the years of the World, the next smaller lateral number under...

Latim

CANONVM ISAGOGICORVM

lumus, iccirco quota C erit a litera Dominicali, ea erit feria aequinoctij in hoc anno reformato. Illud tamen prius ἐν προθεωρίας λόγῳ antecedat quod in hac Diatriba monuimus, nos incipere feriam a meridie antecedenti ἀστρονομικῶς, ab occasu Solis πολιτικῶς. hoc est: numeri astronomici procedunt a meridie: initium autem temporis ciuilis ab occasu Solis. Ideo quum primo anno Christi Dionysiano aequinoctium ciuile fuerit 3. 2. 1 post meridiem XXII Martij Iuliani, nos feriam quartam incipimus ab occasu Solis post meridiem eiusdem diei. Quia vero in capite Tabulae litera duplex collocata est AG, & posterior litera usurpatur a XXV Februarij, quota est C a G, ea est feria aequinoctij. Aio igitur XXI Martij anni emendati, in qua semper ciuile aequinoctium statuimus, fuisse feriam quartam. In editione quidem Liliana semper aequinoctium statuitur in XXI Martij. Sed quia bisextum per quadriennia celebratur, propterea saepissime contingit, ut aequinoctium ciuile in alienam feriam incidat. Vt hoc anno 1604, litera Dominicalis Liliana est C, & ideo aequinoctium feria prima. At in Tetracosieteride rationali litera Dominicalis est D, a qua C est septima. Ideo aequinoctium ciuile commissum est Sabbato, non Dominica. Sed anno 1605, qui erit quintus Tetracosieteridos quintae ab anno Christi primo, bisextu Tropicum erit, Litera duplici CB. Et quia C est secunda a B litera Dominicali, ideo aequinoctiu conficietur feria secunda, ut etiam in typo Liliano. Hic est verus modus intercalandi secundum modum rationalem, non quem induxit Lilius, quem tumidis buccis decantat Clauius. Haec est vera Tetracosieteris tropica, non quae in fine trium centuriarum bisexta expungit, deinde per ducentos annos Soli dat vacationem munerum. quo nihil ineptius, absurdius, puerilius excogitari potest. Discat discat Clauius quam periculosum sit reprehendere, quae non intelligit, quam turpe, ex iniquis reprehensionibus se, & iudicium suum ludibrio omnium exponere. Nihil magis e re nostra fuit, quam ex eius confidentia nobis ansam praebitam fuisse tam errores Lilianae editionis, quam inscitiam Clauij in apertum proferendi.

TABVLA SECVNDA PRAECESSIONIS AEQVINOCTIALIS.] Haec Tabula in ternarios tributa est, ut vides. Quot ternarij, tot Tetracosieterides. Terna enim bisexta in Tetracosieteride pereunt. primum bisextum post 132 annos, quorum character est 3. 0. 14. feria tertia, hora nulla. Itaque quum tantum superfint 14 scrupula, ibi debuit interrumpere bisextum suum Lilius, non autem in singulis centurijs ante praestitutos fines peremptionem bisexti praecipitare: & per ducentos annos Solem iubere quiescere. Secundum bisextum perimitur post annos 264: quorum character 6. 0. 28. Tertium in fine Tetracosieteridos, ubi tantum feria VII sine appendice horaria, aut scrupularia. Itaque dies προηγήσεως nihil aliud sunt, quam bisexta Iuliana reiectitia. Nam προήγησις est τῶν πρός τι; & ratione anni Iuliani dicitur, non ipsius anni Tropici: & in anno tropico illius reiectionis nulla extat suspitio, nisi in Tetraeteride Liliana, quae nonaginta sex annis Iulianis octo Aegyptiacos subijcit: hoc est, per XCVI annos singulis quadriennijs bisextum celebrat, deinde octo integros sine bisexto transmittit. At quanto facilius est ex Tetracosieteridos aequinoctialis Tabella supra a nobis positam literam Dominicalem petere, & ex ea quando intercalandum sit, scire? Prudenter Ecclesia Abyssina, quae lustri Iuliani annos singulos nomine unius ex quatuor Euangelistis appellare solet, ut quoto anno lustri, & quando intercalandum sit, neminem latere possit, ne idiotam quidem. Sic in Tetracosieteride faciendum esset, ut lustrorum anni Euangelistarum nominibus designentur, ne quem fugiat, cuius Euangelistae anno intercalatio competat. Quum autem quinto anno intercalandum erit, tunc anno ultimo lustri alius Apostolus ponatur, puta Paulus: ut semper eidem Euangelistae intercalatio debeatur. Exemplum: Anno quinto Tetracosieteridos CB Mattheus, cuius anno semper intercalatio fiat, A secundus Marcus, G tertius Lucas, F quartus Iohannes. Hoc lustrum est ordinarium quatuor tantum annorum. Anno vero nono ED, qui primus est quinquennij, ordine a Mattheo procedant omnes Euangelistae, C, B, A, in quinto autem anno G Paulus. Nam quum vulgus videbit Paulum Iohanni succedere, tunc sciet nondum esse locum intercalationi, hoc est, ex horis, & horarijs scrupulis nondum assem diei consummatum esse. Hoc modo quis errare possit? At in Liliana methodo quam ridicula intermissio bisexti post centurias tres annorum? quam praeter rationes motus Solis aequalis? quam oportuna ergo ti? Sed diuinum est inuentum, ut ait Clauius, &, nisi fallor, hoc praecipit, Tacete, θύραις δ' ἐπιθέσθε βέβηλοι.

TABVLA TERTIA MORAE LVNARIS.] In antecedente Capite prima Tabula est anticipationis Lunae, secundum quam Epactae crescunt, & ascendunt in anno Iuliano. ista est ὑπολείψεως Lunaris, in qua Epactae decrescunt, & deorsum pergunt in anno Tropico. Diuersum iutrusque argumentum, usus idem. Propositis annis Mundi, numerus proxime minor lateralis sub

Definicoes nesta pagina

προήγησις (praecessio)Os dias de *προήγησις* (precessão) nada mais são senão bissextos julianos rejeitados; é um termo relativo (τῶν πρός τι) que se diz em razão do ano juliano, não do próprio ano trópico.
ὑπόλειψις LunarisTábua segundo a qual as *Epactae* decrescem e descem no ano trópico, oposta à tábua de antecipação lunar em que as *Epactae* crescem no ano juliano.
Tempus astronomicum vs. civileOs números astronômicos procedem do meio-dia; o início do tempo civil, do pôr do Sol.

Referencias cruzadas

Interna: Diatriba (capítulo precedente desta mesma obra) - "quod in hac Diatriba monuimus, nos incipere feriam a meridie antecedenti astronomicōs"
Interna: Tabula praecedens (Tabula prima anticipationis Lunae) - "In antecedente Capite prima Tabula est anticipationis Lunae"
Interna: Tabula Tetracosieteridos aequinoctialis supra posita - "ex Tetracosieteridos aequinoctialis Tabella supra a nobis positam literam Dominicalem petere"

Eventos astronomicos detectados

equinox: Equinócio civil no primeiro ano dionisiano de Cristo, às 3h 2m 1s após o meio-dia de 22 de março juliano data: anno primo Christi Dionysiano, 3. 2. 1 post meridiem XXII Martij Iuliani fonte: cálculo do próprio Scaliger
equinox: Equinócio civil de 1604, na primeira *feria* (Domingo) segundo a letra Dominical liliana C data: hoc anno 1604, litera Dominicalis Liliana est C fonte: calendário gregoriano (liliano)
equinox: Equinócio de 1605, ano bissexto trópico segundo a *Tetracosieteris* racional, na segunda *feria* data: anno 1605, qui erit quintus Tetracosieteridos quintae ab anno Christi primo fonte: cálculo do próprio Scaliger
Flags de incerteza (pontos para revisao humana)
Notas do tradutor: Página de polêmica frontal contra Christophorus Clavius (jesuíta, principal defensor matemático do calendário gregoriano) e Aloysius Lilius (autor do projeto reformista). Scaliger contrasta o sistema liliano (suprimir 3 bissextos seculares em 400 anos) com sua própria *Tetracosieteris rationalis*, que distribui as supressões em 132, 264 e 400 anos segundo o avanço real dos escrúpulos horários. A 'Tabula Secunda Praecessionis Aequinoctialis' organiza isso em ternários. A nomenclatura dos Evangelistas para os anos do lustro juliano é uma proposta didática original de Scaliger inspirada na prática litúrgica da Igreja etíope (Abissínia), que ele admirava. A página termina iniciando o comentário sobre a 'Tabula Tertia Morae Lunaris', complementar à tábua de antecipação lunar do capítulo anterior — a *mora* (demora) corresponde à *ὑπόλειψις* (defasagem) lunar no ano trópico, enquanto a antecipação opera no ano juliano.

Encontrou um erro nesta pagina?

Esta traducao e texto-semente gerado por IA - erros sao esperados.

Reportar no GitHub Hypothes.is Como contribuir