Isagogicorum chronologiae canonum · Joseph Scaliger (1606)
Ver scan original (p.219)

Portugues

LIVRO TERCEIRO.

deve ser pleno. De novo, no último dia de janeiro deve-se colocar a mesma marca *, para que se conserve o pleno espaço de trinta dias do signo * ao signo *, e da *epacta* xxix à *epacta* xxix, e assim por diante de toda marca semelhante a toda *epacta* semelhante.

II INCONVENIENTE. Como o signo * é colocado tanto nas calendas quanto em 31 de janeiro, haverá no fim do ano apenas dez dias pelos quais o ano solar excede o lunar, quando, contudo, deveriam ser onze, donde nascem as *epactas* — o que é absurdo.

III CORREÇÃO. Não podemos remediar este inconveniente de outra maneira senão amontoando duas *epactas* num só dia.

IIII ELEIÇÃO do dia a ser carregado com duas *epactas*. O *neomenia* pascal mais próximo está na *Epacta* xxiii. Logo, o mais remoto está na *epacta* xxiiii, que se encontrará em 6 de abril, se não se aplicar a correção. Por conseguinte, o termo pascal cairá em 19 de abril, contra o uso antigo da Igreja, que, segundo a prescrição dos Termos Nicenos, fixa o termo mais remoto em 18 de abril, e o *neomenia* desse termo em 5 do mês. Aí, portanto, deve ser colocada a *Epacta* xxiiii, juntamente com a *Epacta* xxv. Assim se atenderá ao termo mais remoto, e os onze dias τῆς ὑπεροχῆς ἡλιακῆς (do excesso solar) serão encontrados no fim do ano, dos quais o primeiro está em 21 de dezembro com o signo *, etc., contanto que as *Epactas* xxv e xxiiii sejam colocadas em meses alternados na mesma cela.

V INCONVENIENTE. Sempre que a *epacta* xxiiii ocorre no número áureo i, ii, iii, iiii, v, vi, vii, viii, então em xii, xiii, xiiii, xv, xvi, xvii, xviii, xix a *epacta* será xxv. Assim acontecerá que, em 19 anos — isto é, num único *cyclus Lunae* — duas vezes incorrerá *neomenia* no mesmo dia, a saber, em 5 de abril, sempre que do número áureo i até ix a *epacta* for xxiiii; e por conseguinte duas vezes no mesmo ciclo o Termo Pascal cairá em 18 de abril — o que é absurdo, tanto pela natureza da *Enneadecaeteris* quanto pelo uso da Igreja.

VI CORREÇÃO. Quando a *epacta* xxiiii ocorrer do número áureo i até ix exclusive, ao chegar-se à *epacta* xxv, então não a xxv vermelha, mas a 25 negra, que está colocada no dia precedente, deverá ser tomada.

REFUTAÇÃO.

* Ainda que não os movesse a reverência pelo antigo uso eclesiástico, nem a instituição das *Epactas* Pascais, que deviam tomar início do mês pascal e não de outro lugar, para que não começassem do mês de janeiro, ao menos os deveria deter o inconveniente do bissexto, com cuja intervenção é forçoso que o curso das *Epactas* se interrompa. E, para calar os demais inconvenientes, exporei um único portento, asinino, delirante, e que ultrapassa toda demência. A partir de 4 de fevereiro, todas as *Epactas* seguintes, até as *Epactas* semelhantes, perfazem um intervalo de 30 dias, como mais adiante se explicará. Exemplo: de 4 de fevereiro, onde está o colégio discolor de *Epactas* 25 e xxvi, até 6 de março, onde está o mesmo grupo bicolor de *Epactas*; e assim por diante: por exemplo, de 8 de fevereiro, onde está a *Epacta* xxi, até 10 de março, onde está a mesma *Epacta* xxi, o intervalo é de 30 dias. Por conseguinte, a partir de 4 de fevereiro, todas as lunações são plenas, isto é, de 30 dias, e isto em ano não bissexto. Logo, em ano bissexto, se a *epacta* daquele ano estiver antes de 3 de fevereiro, a lunação será de 31 dias. Exemplo: no ano 1584, bissexto, que era o segundo da nova edição [do calendário gregoriano], a *Epacta* era xviii em 11 de fevereiro. Como naquele ano houve bissexto, de 11 de fevereiro até as calendas de março decorreram precisamente 19 dias; daí até a *Epacta* semelhante de março, que está situada no dia 13 do mês, decorreram 12 dias completos. Soma: da *Epacta* xviii de fevereiro à *Epacta* xviii de março, 31 dias. Assim acontecerá em todo ano bissexto que o mês lunar seja de 31 dias; e isto pela seguinte causa: porque Clavius relega a Lua aos rochedos do Latmos para que, enquanto ela jaz nos braços do adormecido Endimião, ele só conduza a biga da Lua; de modo que o mês, que a razão exigia ser cavo (pois é Adar), ele o aumente em um dia em ano comum, e em dois dias em ano bissexto. Se Clavius tivesse vivido no século de Anfitrião, Júpiter não teria pedido emprestadas duas noites a outro senão a ele para gerar Hércules. Pergunto-te, Clavius — por mais confiante que sejas e por não saberes o que seja envergonhar-se —, que responderás aqui? Quem jamais viu, leu ou ouviu que o mês lunar fosse de 31 dias? Que produzirão em defesa de tão asinino erro aqueles teus consócios das nártecas dos compêndios da tua Retórica, que te prestaram serviço para entulhar aquele estercoroso e pedagógico livreto que escreveste contra a nossa *Refutação*? Chamas de invenção divina o mês lunar de 31 dias? Que a própria Lua o veja. Passo a outras coisas. De novo, destes colégios de *Epactas* foi concebido outro portento. Nunca dois meses plenos devem ser continuados, exceto em ano embolismal ὑπερήμερος (excedente), que é de 384 dias. Então o segundo Adar é pleno, assim como Nisan. Assim se continuam dois meses plenos,

English

BOOK THREE.

must be full. Again, on the last day of January the same mark * must be placed, so that the full space of thirty days may be preserved from sign * to sign *, and from *epacta* xxix to *epacta* xxix, and so on for every similar mark to every similar *epacta*.

II INCONVENIENCE. Since the sign * is placed both on the Kalends and on the 31st of January, there will be at the end of the year only ten days by which the solar year exceeds the lunar, whereas in fact there should be eleven, from which the *epactas* arise — which is absurd.

III CORRECTION. We can remedy this inconvenience in no other way than by crowding two *epactas* into a single day.

IIII CHOICE of the day to be loaded with two *epactas*. The nearest paschal *neomenia* is at *Epacta* xxiii. Therefore the most remote falls at *epacta* xxiiii, which would be found on April 6, if no correction were applied. Consequently the paschal term would fall on April 19, contrary to the ancient usage of the Church, which, by the prescription of the Nicene Terms, sets the most remote term at April 18, with the *neomenia* of that term on the 5th of the month. There, then, *Epacta* xxiiii must be placed together with *Epacta* xxv. Thus the most remote term will be served, and the eleven days τῆς ὑπεροχῆς ἡλιακῆς (of solar excess) will be found at the end of the year, of which the first is December 21 with the sign *, etc., provided that *Epactas* xxv and xxiiii are placed in alternate months in the same cell.

V INCONVENIENCE. Whenever *epacta* xxiiii falls on golden number i, ii, iii, iiii, v, vi, vii, viii, then on xii, xiii, xiiii, xv, xvi, xvii, xviii, xix the *epacta* will be xxv. Thus it will happen that within 19 years — that is, within a single *cyclus Lunae* — *neomenia* will fall twice on the same day, namely April 5, whenever from golden number i to ix the *epacta* is xxiiii; and consequently twice in the same cycle the Paschal Term will fall on April 18 — which is absurd, both by the nature of the *Enneadecaeteris* and by the usage of the Church.

VI CORRECTION. When *epacta* xxiiii falls from golden number i to ix exclusive, when one comes to *epacta* xxv, then not red xxv but black 25, which is placed on the preceding day, must be taken.

REFUTATION.

* Even if reverence for ancient ecclesiastical usage and the institution of the Paschal *Epactas* (which ought to take their beginning from the paschal month and from nowhere else) had not moved them not to take the beginning of the *Epactas* from January, at least the inconvenience of the bissextile day ought to have deterred them, by whose intervention the course of the *Epactas* is necessarily interrupted. And, to pass over the other inconveniences, I will set forth one prodigious, asinine, delirious thing that surpasses all madness. From February 4 onward, all *Epactas* up to similar *Epactas* span an interval of 30 days, as will be more fully shown below. Example: from February 4, where the discolored college of *Epactas* 25, xxvi stands, to March 6, where the same bicolored mess of *Epactas* stands; and so on: for example, from February 8, where *Epacta* xxi is placed, to March 10, where the same *Epacta* xxi appears, the interval is 30 days. Consequently from February 4 onward all lunations are full, that is, of 30 days, and this in a non-bissextile year. Therefore in a bissextile year, if the *epacta* of that year falls before February 3, the lunation will be 31 days. Example: in the year 1584, bissextile, which was the second of the new edition [of the Gregorian calendar], the *Epacta* was xviii on February 11. Because in that year there was a bissextile, from February 11 to the Kalends of March there elapsed exactly 19 days; thence to the similar *Epacta* of March, which is placed on the 13th of the month, there elapsed 12 complete days. Total from *Epacta* xviii of February to *Epacta* xviii of March: 31 days. Thus it will happen in every bissextile year that the lunar month is 31 days; and this for the following reason: that Clavius banishes the Moon to the Latmian rocks so that, while she lies in the embrace of sleeping Endymion, he alone drives the Moon's chariot — so that the month which reason demanded to be hollow (for it is Adar) he himself lengthens by one day in a common year and by two days in a bissextile year. If Clavius had lived in the age of Amphitryon, Jupiter would have begged of no one but him the two nights he needed to beget Hercules. I ask you, Clavius — confident as you are, and not knowing what shame is — what will you answer here? Who has ever seen, read, or heard that the lunar month was 31 days? What in defense of so asinine an error will those associates of yours from the wicker-cases of the compendia of your Rhetoric produce — those who lent you their labor to stuff together that dunghill, pedagogic little book which you wrote against our *Elenchus*? Do you call a lunar month of 31 days a divine discovery? Let the Moon herself look to it. I pass on to other matters. Again, from these colleges of *Epactas* another monstrous thing was conceived. Two full months must never be continued in succession, except in an embolismic year ὑπερήμερος (overlong), which has 384 days. Then the second Adar is full, as also is Nisan. Thus two full months are continued,

Latim

LIBER TERTIVS.

debet esse plenus. Rursus in ultima die Ianuarij eadem nota * statuenda, ut plenum spatium triginta dierum a signo *, ad signum *, & ab epacta xxix, ad epactam xxix, & deinceps ab omni simili, ad omnem similem epactam, seruetur.

II INCOMMODVM. Quia signum * tam in Kalendis, quam in xxxi Ianuarij, statuitur, erunt in fine anni dies tantum x, quibus annus Solaris Lunarem superat, quum tamen sint xi, unde Epactae nascuntur, quod est absurdum.

III CORRECTIO. Huic incommodo mederi non aliter possumus, quam binas epactas in unam diem inculcando.

IIII ELECTIO diei binis epactis onerandae. Citimum nouilunium Paschale est in Epacta xxiii. Ergo remotissimum est in epacta xxiiii, quae deprehendetur in vi Aprilis, si correctio non adhibeatur. proinde terminus Paschalis erit in xix Aprilis contra veterem usum Ecclesiae, quae ex praescripto Terminorum Nicenorum remotissimum terminum finit in xviii Aprilis, & nouilunium eius termini in v mensis. Ibi igitur statuenda est Epacta xxiiii, una cum Epacta xxv. Ita termino remotissimo consuletur, & xi dies τῆς ὑπεροχῆς ἡλιακῆς in fine anni inuenientur, quarum prima est in xxi Decembris cum signo *, &c, si quidem alternis mensibus xxv, xxiiii Epactae in eadem cella collocentur.

V INCOMMODVM. Quotiescunque epacta xxiiii occurrit in numero aureo, i, ii, iii, iiii, v, vi, vii, viii, tunc in xii, xiii, xiiii, xv, xvi, xvii, xviii, xix epacta erit xxv. Ita fiet, ut in xix annis, id est in uno cyclo Lunari, bis in eadem die nouilunium incurrat, nempe in v Aprilis, quotiescunque a i aureo numero, ad ix, epacta erit xxiiii: & proinde bis in eodem cyclo Terminus Paschalis continget in xviii Aprilis. quod est absurdum tam ex natura Enneadecaeteridos, quam ex usu Ecclesiae.

VI CORRECTIO. Quando epacta xxiiii occurret a i aureo numero, ad ix exclusiue, quum ventum fuerit ad epactam xxv, tunc non xxv rubra, sed 25 nigra, quae in die antecedente locata est, assumenda erit.

ELENCHVS.

* Ne a Ianuario mense initium Epactarum caperent, si non eos reuerentia prisci usus Ecclesiastici, & institutio Epactarum Paschalium mouebat, quae a paschali mense, non aliunde, initium ducere debebant, saltem eos deterreret bisexti incommodum, cuius interuentu tenorem Epactarum interrumpi necesse est: &, ut reliqua incommoda taceamus, unum portentosum, asininum, delirum, quodque supra omnem amentiam est, producam. A iiii die Februarij omnes Epactae deinceps, ad similes Epactas, colligunt interuallum xxx dierum, ut postea infra amplius aperietur. Exemplum: a iiii Februarij, ubi est Epactarum discolorum collegium 25. xxvi, ad vi Martij, ubi est idem bicolorum Epactarum contubernium, & sic deinceps, exempli gratia, ab viii Februarij, ubi est xxi Epacta, ad x Martij, ubi est eadem Epacta xxi, interuallum est dierum xxx. Proinde a iiii Februarij deinceps omnes Lunationes sunt plenae, id est xxx dierum, idque in anno non bisextili. In anno igitur bisextili si epacta illius anni fuerit infra iii Februarij, Lunatio erit xxxi dierum. Exemplum. Anno 1584 bisextili, qui erat secundus nouae editionis, Epacta erat xviii in xi Februarij. Quia eo anno fuit bisextum, ideo ab xi Februarij, ad Kal. Martij, fuerunt praecise dies xix. hinc ad Epactam similem Martij, quae sita est in xiii die mensis, fuerunt dies xii absoluti. Summa ab Epacta xviii Februarij, ad Epactam xviii Martij, xxxi dies. Ita omni anno bisextili eueniet, ut mensis Lunaris sit xxxi dierum; idque ea causa, quia Clauius Lunam per Latmia saxa relegat, ut ea in complexibus Endymionis dormiente solus ipse bigas Lunae moderetur; ut mensem, quem cauum esse ratio exigebat, (est enim Adar) ipse uno die in anno communi, biduo in anno bisextili augeat. Quod si Clauius saeculo Amphitryonis fuisset, Iupiter non ab alio, quam ipso, duas noctes utendas petiuisset ad Herculem generandum. Oro te, Claui, quamvis confidens es, &, quid pudere sit, nescis, quid hic respondebis? Quis unquam vidit, legit, aut audiuit, mensem Lunarem esse xxxi dierum? quid ad patrocinium tam asinini erroris proment ex narthecijs compendiorum Rhetorices suae socij illi tui, qui tibi operas contribuerunt, ad stercoreum & paedagogicum illum libellum suffarcinandum, quem in Elenchum nostrum scripsisti? Diuinum inuentum vocas mensem Lunarem xxxi dierum? Viderit Luna ipsa. Ego ad alia pergo. Rursus ex his collegijs Epactarum aliud portentum conceptum est. Nunquam duo menses pleni continuandi sunt, nisi in anno embolimaeo ὑπερημέρῳ, qui est dierum ccclxxxiiii. Tunc posterior Adar est plenus, ut & Nisan. Ita continuantur duo pleni menses,

Definicoes nesta pagina

Annus emboliscus hyperemerosAno embolismal excedente (ὑπερήμερος), de 384 dias, no qual excepcionalmente se continuam dois meses plenos consecutivos (o segundo Adar e Nisan).
Terminus Paschalis remotissimusO termo pascal mais remoto, fixado pela prescrição dos Termos Nicenos em 18 de abril, com seu *neomenia* em 5 de abril.

Referencias cruzadas

Interna: infra (mais adiante neste mesmo livro III) - "ut postea infra amplius aperietur"
Externa: Elenchus de Scaliger contra Clavius (a obra polêmica em que esta refutação foi publicada) - "quem in Elenchum nostrum scripsisti"
Externa: Christophorus Clavius, Romani Calendarii a Gregorio XIII restituti explicatio (1603) e seus opúsculos pedagógicos - "ad stercoreum & paedagogicum illum libellum suffarcinandum"

Eventos astronomicos detectados

other: Cálculo do mês lunar no ano bissexto de 1584: a Epacta xviii cai em 11 de fevereiro; de 11 de fevereiro a 13 de março decorrem 31 dias, produzindo (segundo o esquema gregoriano que Scaliger ridiculariza) um mês lunar de 31 dias. data: Anno 1584 bisextili, secundus nouae editionis fonte: Calendário Gregoriano (reforma de 1582)
other: Termo pascal mais remoto: 18 de abril, com neomenia em 5 de abril, conforme os Termos Nicenos. Sem correção, a Epacta xxiiii produziria termo em 19 de abril, contra o uso eclesiástico. data: xviii Aprilis (terminus Paschalis remotissimus) fonte: Concílio de Niceia / Termos Nicenos
Flags de incerteza (pontos para revisao humana)
Notas do tradutor: Esta página é uma das passagens mais polêmicas do Isagogicorum: Scaliger ataca frontalmente o esquema das epactas gregorianas de Christophorus Clavius. As secções II-VI expõem em estilo geométrico (Incommodum / Correctio) os defeitos lógicos do esquema gregoriano: (a) a duplicação do signo * em 1 e 31 de janeiro produz apenas 10 dias de excesso solar quando deveriam ser 11; (b) sem a regra das epactas xxiiii/xxv compartilhando cela, o termo pascal cairia em 19 de abril, violando o uso niceno; (c) a coincidência dupla do termo pascal em 18 de abril dentro de um único ciclo de 19 anos viola a Enneadecaeteris. A seção ELENCHVS é uma diatribe ad hominem contra Clavius, com sátira mitológica (Endimião adormecido nos rochedos do Latmos, Júpiter pedindo emprestadas as duas noites de Anfitrião). O ataque central é matemático: no ano bissexto de 1584, o esquema gregoriano produz um 'mês lunar' de 31 dias entre Epacta xviii de 11 de fevereiro e Epacta xviii de 13 de março — algo astronomicamente impossível. A frase grega ὑπεροχή ἡλιακή ('excesso solar') refere-se aos 11 dias pelos quais o ano solar de 365 dias excede o ano lunar de 354. O 'libellus' contra o qual Scaliger está reagindo é provavelmente a 'Romani calendarii explicatio' de Clavius (1603) ou a 'Responsio ad Iosephum Scaligerum' (1609 — mas nesta data 1606 ainda é resposta a obras anteriores). A divergência com Clavius (que aqui substitui Crusius como adversário principal) é total e marcada com sarcasmo extremo.

Encontrou um erro nesta pagina?

Esta traducao e texto-semente gerado por IA - erros sao esperados.

Reportar no GitHub Hypothes.is Como contribuir