De Emendatione Temporum · Joseph Scaliger (1583)
📄 Ver scan original (p.949)

Português

em fenício. Por isso é claramente Karthada, como escreve Solino. Igualmente Eustácio escreve que foi chamada Καδμείαν. O que é totalmente contrário à denominação anterior. Pois isso significa παλαιάν (antiga). Portanto deve ser entendido assim: assim que Dido a ocupou, foi chamada παλαίπολιν (cidade antiga), em imitação de τῆς παλαιτύρου (da Tiro antiga); mas o que os pósteros ampliaram, isso foi chamado νεάπολιν (cidade nova). Os gregos também escrevem que ela foi chamada às vezes οἰνοῦσαν. De que modo isso poderia ser dito em fenício, nem eu temerariamente, nem outro o diria. Sobre Kaccaba foi dito acima. E não negamos que tenha sido chamada Karthada. De onde, com efeito, Solino o teria inventado? Mas que seja outra coisa que קַרְתָּא חֲדָתָא. Pois o grego Καρχηδών aproxima-se muito de Karthada. Saibam, contudo, que Cartago teve também outro nome além daquele de Solino. Pois não era chamada vulgarmente Karthada, mas Chaedreanech. Plauto, no Poenulo:

M I. Hauo. De que cidade sois? Ou de que vila?
P. Hanno Muthumballe be Chaedreanech.
A G. Que diz? M. Diz ser Hanon de Cartago,
cartaginês, filho de Mutumbal.

Não duvido que seja Hadreanech. Pois o primeiro membro é חצר, como em Hadramyton. Mas explicaremos o restante no lugar de Plauto. Hauo é saudação. Donde os latinos fizeram seu Haue, em lugar do qual em muitos livros se lê HABE. É inteiramente fenício, do hebraico חיה (vive), χαῖρε, ὑγίαινε. Mas, quando se levava em conta a pessoa, acrescentava-se Doni, que também é truncado de Adoni. Haudoni, χαῖρε κύριε (salve, senhor). חי דוני. Portanto continua:

P. Hauo. M. Saúda. — Igualmente:
A G. Saúda este novamente em fenício, com minhas palavras.
M I. Haudoni. —

No terceiro livro da Antologia, no epigrama sobre Meléagro de Tiro:

"A quem a divina Tiro fez homem, e a sagrada terra de Gádara,
e a amável Cós dos Méropes nutriu na velhice como ancião.
Mas se és sírio, ΣΑΛΑΜ. Se, porém, és fenício,
ΑΥΔΟΝΙΣ. Se grego, ΧΑΙΡΕ. Diz tu também o mesmo."

Nos códices vulgares houve uma transposição de letras: ναυδις em lugar de αὐδονίς. Αὐδονίς, porém, em lugar de αὐδονί, escreveu o poeta: não porque assim dissessem os fenícios, mas porque alude mais à terminação grega. Αὐδονί, portanto, vale para os fenícios o mesmo que Σαλάμ para os sírios e χαῖρε para os gregos. No lema XIII do oitavo livro de A. Gélio lê-se vulgarmente Qupsones, ineptamente. Em antigo códice de Bourges estava escrito Eupsones. Mas certamente devia escrever-se Eudones, em lugar de Audonis. Gélio diz que isso é palavra dos fenícios, mas também usada pelos gregos. Se Gélio julgou que era grega por ser usada pelos gregos, por que, reciprocamente, não pareceria fenícia, por estar em uso entre os fenícios? Pois a causação é recíproca. Mas alguns gregos puderam tomá-la emprestada, como certos italianos Magari por utinam (oxalá). Pois idiotismos

English

in Phoenician. Therefore it is plainly Karthada, as Solinus writes. Likewise Eustathius writes that it was called Καδμείαν. This is wholly contrary to the previous designation. For it means παλαιάν (old). Thus it must be understood as follows: as soon as Dido occupied it, it was called παλαίπολιν (old city), in imitation of τῆς παλαιτύρου (old Tyre); but what later generations enlarged was called νεάπολιν (new city). The Greeks also write that it was sometimes called οἰνοῦσαν. How that could be said in Phoenician, neither I would rashly say, nor would anyone else. About Kaccaba I spoke above. And we do not deny that it was called Karthada. For whence would Solinus have invented it? But it must be something other than קַרְתָּא חֲדָתָא. For the Greek Καρχηδών is very close to Karthada. Yet let them know that Carthage had still another name besides that one of Solinus. For it was not commonly called Karthada, but Chaedreanech. Plautus, in the Poenulus:

M I. Hauo. From what city are you? Or from what town?
P. Hanno Muthumballe be Chaedreanech.
A G. What does he say? M. He says he is Hanno of Carthage,
a Carthaginian, son of Muthumbal.

I do not doubt it is Hadreanech. For the first part is חצר, as in Hadramyton. But we shall explain the rest in the proper Plautine passage. Hauo is a salutation. Whence the Latins made their Haue, for which in many books HABE is read. It is entirely Phoenician, from the Hebrew חיה (live), χαῖρε, ὑγίαινε. But when the person was taken into account, Doni was added, which is itself truncated from Adoni. Haudoni, χαῖρε κύριε (hail, lord). חי דוני. Therefore he continues:

P. Hauo. M. He greets. — Likewise:
A G. Greet this man again in Phoenician, with my words.
M I. Haudoni. —

In the third book of the Anthology, in the epigram on Meleager of Tyre:

"Whom god-born Tyre raised to manhood, and the sacred land of Gadara,
and lovely Cos of the Meropes nourished as an elder in old age.
But if you are a Syrian, ΣΑΛΑΜ. If, however, you are a Phoenician,
ΑΥΔΟΝΙΣ. If a Greek, ΧΑΙΡΕ. Say you the same."

In the common manuscripts a transposition of letters has been made: ναυδις for αὐδονίς. The poet wrote Αὐδονίς for αὐδονί: not because the Phoenicians spoke thus, but because it alludes more to the Greek ending. Αὐδονί, therefore, means among the Phoenicians the same as Σαλάμ among the Syrians and χαῖρε among the Greeks. In the thirteenth lemma of the eighth book of A. Gellius, Qupsones is commonly read, ineptly. In an old codex of Bourges Eupsones was written. But certainly Eudones, for Audonis, ought to have been written. Gellius says this is indeed a word of the Phoenicians, but also used by the Greeks. If on this account Gellius thought it Greek because it was used by the Greeks, why should it not conversely seem Phoenician, since it was in use among the Phoenicians? For the causation is reciprocal. But some Greeks could have borrowed it, just as certain Italians use Magari for utinam (would that). For idioms

Latim (transcrito)

dum Poenice. Itaque id plane est Karthada, ut Solinus scribit. Item Καδμείαν Eustathius scribit vocatam fuisse. Quod omnino est contrarium priori appellationi. Nam id significat παλαιάν. Ergo ita intelligendum, quam primum occupauit Dido, eam παλαίπολιν, imitatione τῆς παλαιτύρου dictam: quam vero posteri amplificarint, eam vocatam νεάπολιν. Sed et οἰνοῦσαν Graeci scribunt etiam aliquando dictam. Quomodo id Poenice dici posset, neque temere ego, neque alius dixerit. De Kaccaba superius dictum. Et Karthada quidem non negamus dictam. Vnde enim id comminisceretur Solinus? Sed aliud esse, quam קַרְתָּא חֲדָתָא. Nam Graecum Καρχηδών proxime abest a Karthada. Sciant tamen etiam aliud nomen Karthagini fuisse praeter Solini illud. Non enim Karthada, sed Chaedreanech vulgo vocabatur. Plautus Poenulo:

M I. Hauo. cuiates estis? aut quo ex oppido?
P. Hanno Muthumballe be Chaedreanech.
A G. Quid ait? M. Hannonem sese ait Karthagine
Karthaginiensem Muthumballis filium.

Non dubito esse Hadreanech. Nam prius membrum est חצר, ut in Hadramyton. Sed et reliqua explicabimus in loco Plautino. Hauo est salutantis. Vnde Latini fecerunt suum Haue. pro quo in multis libris legitur HABE. Id omnino Poenicum est ex Hebraeo חיה viue, χαῖρε, ὑγίαινε. Sed cum personae ratio habebatur, adiiciebatur Doni. quod et ipsum detruncatum ex Adoni. Haudoni, χαῖρε κύριε. חי דוני. Ergo pergit:

P. Hauo. M. Salutat. — Item:
A G. Saluta hunc rursum Poenice verbis meis.
M I. Haudoni. —

In tertio Anthologiae, epigrammate in Meleagrum Tyrium:

ὃν θεόπαις ἤνδρωσε Τύρος, Γαδάρων θ' ἱερὴ χθών,
Κῶς δ' ἐρατὴ Μερόπων πρέσβυν ἐγηροτρόφει.
Ἀλλ' εἰ μὲν Σύρος ἐσσί, ΣΑΛΑΜ. εἰ δ' οὖν σύγε Φοῖνιξ,
ΑΥΔΟΝΙΣ. εἰ δ' Ἕλλην, ΧΑΙΡΕ. τὸ δ' αὐτὸ φράσον.

In vulgatis codicibus traiectio literarum facta est ναυδις pro αὐδονίς. Αὐδονὶς autem pro αὐδονὶ scripsit poeta: non quod ita dicerent Poeni, sed quia magis alludit ad desinentiam Graecam. Αὐδονὶ igitur Poenis idem, quod Σαλάμ Syris, χαῖρε Graecis. In XIII lemmate octaui libri A. Gellij legitur vulgo Qupsones inepte. In veteri codice Biturigum scripto erat Eupsones. Sed profecto Eudones, pro Audonis scribendum erat. Id Gellius hominum Poenorum verbum quidem esse ait, sed etiam usurpari a Graecis. Si propterea Gellius putauit Graecum, quod a Graecis usurparetur, cur non vicissim videatur Poenum, quod Poenis esset in usu? Nam reciproca causatio est. Sed Graeci quidam potuerunt usurpare, ut quidam Itali Magari, pro utinam. Nam idiotismi

Flags de incerteza (pontos para revisão humana)
Notas do tradutor: Página de comentário filológico de Scaliger sobre nomes fenícios de Cartago (Karthada, Chaedreanech) e sobre saudações púnicas (Hauo, Haudoni, Audoni) discutidas a partir de Plauto (Poenulus), da Antologia Grega (epigrama sobre Meléagro de Tiro) e de Aulo Gélio. Sem conteúdo astronômico ou cronológico nesta página.

Encontrou um erro nesta página?

Esta tradução é texto-semente gerado por IA — erros são esperados e correções são bem-vindas. Há três caminhos:

Reportar erro no GitHub Anotar via Hypothes.is Como contribuir